കഥപറയും ആൽമരം

നോൺ-ഫിക്ഷൻ സ്റ്റോറി ആശയം 14

മായാനന്ദിനിയുടെയും റോഹൻ്റെയും വേനൽ അവധി മുത്തശ്ശിയുടെ ഗ്രാമത്തിൽ തുടങ്ങുകയായിരുന്നു. നഗരത്തിലെ തിരക്കുകളിൽ നിന്ന് മാറി, വയലേലകളും തെങ്ങിൻതോപ്പുകളും നിറഞ്ഞ ഗ്രാമീണ ജീവിതം അവർക്ക് പുതിയൊരനുഭവമായിരുന്നു. പക്ഷെ ആദ്യത്തെ കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, മൊബൈൽ ഫോണും ടാബ്ലെറ്റുമില്ലാതെ അവർക്ക് ചെറിയൊരു വിരസത തോന്നിത്തുടങ്ങി. സാധാരണ കളികളൊന്നും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.

“അമ്മാ, നമുക്ക് കളിക്കാൻ വേറെന്തെങ്കിലും ഇല്ലേ?” പന്ത്രണ്ടുകാരി മായ, കഥാപുസ്തകം മടക്കിക്കൊണ്ട് മുത്തശ്ശിയോട് ചോദിച്ചു. അവളുടെ കണ്ണുകളിൽ ഗ്രാമീണ ജീവിതത്തിലെ അലസതയുടെ മടുപ്പ് നിഴലിച്ചിരുന്നു.
പതിനൊന്നുകാരൻ റോഹൻ, പറമ്പിലൂടെ ഓടിക്കളിച്ചിട്ടു വന്ന് വിയർപ്പ് തുടച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു, “അതേ, അമ്മൂമ്മേ, ഇവിടെയൊന്നും രസിക്കാനില്ല! നഗരത്തിലെപോലെ കൂട്ടുകാരുമില്ല, കളിസ്ഥലങ്ങളുമില്ല.”

മുത്തശ്ശി അവരെ നോക്കി സ്നേഹത്തോടെ ചിരിച്ചു. അവർ കസേരയിൽ ചാരിയിരുന്ന്, ജനലിലൂടെ പുറത്തേക്ക് നോക്കി, ദൂരേക്ക് വിരൽ ചൂണ്ടി. “എൻ്റെ കുട്ടികളേ, ഈ ലോകം മുഴുവൻ രസകരമായ കാര്യങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുകയാണ്. കാണാൻ കണ്ണും കേൾക്കാൻ കാതും, ഏറ്റവും പ്രധാനമായി, ശ്രദ്ധിക്കാൻ മനസ്സും വേണമെന്ന് മാത്രം.”
“എവിടെ?” മായയും റോഹനും ഒരുമിച്ച്, കൗതുകത്തോടെ ചോദിച്ചു. അവരുടെ വിരസത പതിയെ മാറാൻ തുടങ്ങി.

“നമ്മുടെ ഈ ഗ്രാമത്തിൽ തന്നെ ഒരുപാട് കഥകൾ ഒളിഞ്ഞുകിടപ്പുണ്ട്,” മുത്തശ്ശി പറഞ്ഞു. “ദാ, അവിടെ, ആ അമ്പലമുറ്റത്തെ ആൽമരം കണ്ടോ? അതൊരു കഥ പറയും മരം ആണ്. അതിന് ആയിരം വർഷത്തിലധികം പഴക്കമുണ്ടെന്ന് പറയും.”
അവർ അമ്പലമുറ്റത്തെ കൂറ്റൻ ആൽമരത്തെ നോക്കി. അതിൻ്റെ ശിഖരങ്ങൾ നാലുപാടും പടർന്ന് പന്തലിച്ച് നിൽക്കുന്നു. താഴേക്ക് ഇറങ്ങിവരുന്ന ശാഖകൾ തടിച്ച വേരുകളായി മണ്ണിൽ ഉറച്ചിട്ടുണ്ട്. അതൊരു വലിയ പച്ചക്കുടപോലെ ഗ്രാമത്തിന് തണൽ നൽകി നിന്നു. അതിൻ്റെ ഭീമാകാരമായ രൂപം അവരെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി.

“ആൽമരമോ? അതിനെന്താ കഥ പറയാനുള്ളത്?” റോഹൻ നെറ്റി ചുളിച്ച് ചോദിച്ചു. ഒരു മരത്തിന് എങ്ങനെ കഥ പറയാൻ കഴിയുമെന്നത് അവനൊരു തമാശയായി തോന്നി.
“അതാണ് എൻ്റെ ചോദ്യം,” മുത്തശ്ശി പറഞ്ഞു. “എൻ്റെ കുട്ടികൾക്ക് അതിൻ്റെ കഥ കണ്ടെത്താൻ കഴിയുമോ? അതൊരു പരീക്ഷണമാണ്. ഒരു യഥാർത്ഥ ‘നോൺ-ഫിക്ഷൻ’ കഥ! അതിൻ്റെ ജീവിതം ഒരു അത്ഭുതകരമായ പഠനമാണ്. ഓരോ വേരും ഓരോ കഥ പറയും, ഓരോ ഇലയിലും ഒരു രഹസ്യം ഒളിഞ്ഞിരിപ്പുണ്ട്.”

മായാനന്ദിനി അത്ഭുതത്തോടെ ആൽമരത്തെ നോക്കി. ഒരു മരത്തിന് എങ്ങനെയാണ് കഥ പറയാൻ കഴിയുക? അത് കേവലം ഒരു മരം മാത്രമല്ല, ജീവനുള്ള ഒരു ചരിത്രമാണെന്ന് അവൾക്ക് തോന്നി. റോഹനാകട്ടെ, ഒരു പുതിയ സാഹസിക യാത്രയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയിൽ ആവേശത്തിലായി. മുത്തശ്ശി നൽകിയ ഈ ‘ദൗത്യം’ അവർക്ക് പുതിയൊരു ഉന്മേഷം നൽകി.

അവർ പിറ്റേന്ന് രാവിലെ തന്നെ ആൽമരത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി നടന്നു. അമ്പലമുറ്റത്ത് വലിയൊരു തണുപ്പ് അവരെ പൊതിഞ്ഞു. മരത്തിൻ്റെ ചുവട്ടിൽ വലിയൊരു കൽത്തറയുണ്ടായിരുന്നു. അവിടെ കുറച്ചാളുകൾ സംസാരിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ട്. പക്ഷെ മരം നിശബ്ദനായി നിന്നു. കാറ്റിൻ്റെ നേരിയ ശബ്ദമല്ലാതെ മറ്റൊന്നും കേൾക്കാനുണ്ടായിരുന്നില്ല.

“മുത്തശ്ശി പറഞ്ഞത് വെറുതെയാണെന്ന് തോന്നുന്നു,” റോഹൻ പറഞ്ഞു. “ഇതൊരു സാധാരണ മരം. മനോഹരമാണ്, പക്ഷെ കഥയൊന്നും പറയുന്നില്ല.”
“ചിലപ്പോൾ നമ്മൾ ശരിയായ രീതിയിൽ നോക്കാത്തതുകൊണ്ടാകും,” മായ പറഞ്ഞു. അവൾ മരത്തിൻ്റെ താഴേക്ക് ഇറങ്ങിവന്ന ഒരു വേരിൽ തൊട്ടുനോക്കി. അതിന് നല്ല കട്ടിയും ഉറപ്പുമുണ്ടായിരുന്നു. തലമുറകളുടെ സ്പർശമേറ്റ ആ വേരിന് ഒരു പ്രത്യേക ഊഷ്മളത ഉള്ളതുപോലെ അവൾക്ക് തോന്നി.

അവർ ആൽമരത്തെ ചുറ്റി നടന്നു. താഴേക്ക് ഇറങ്ങിവരുന്ന വേരുകൾ, മരത്തിൻ്റെ കാണ്ഡം, മിനുസമുള്ള ഇലകൾ – എല്ലാം അവർ ശ്രദ്ധിച്ചു. മരച്ചില്ലകളിൽ കിളികൾ കൂടുകൂട്ടിയിരിക്കുന്നു. അണ്ണാറക്കണ്ണൻമാർ ഓടിനടക്കുന്നു. പലതരം ഷഡ്പദങ്ങളും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു. അതൊരു കൊച്ചുവനം പോലെ തോന്നി.
“ഈ മരം ഒരുപാട് ജീവികൾക്ക് വീടാണല്ലോ,” മായ പറഞ്ഞു. “നമ്മുടെ വീട് പോലെ. അവർക്കെല്ലാം ഈ മരം എത്ര പ്രധാനപ്പെട്ടതാണെന്ന് നോക്കൂ.”

അവർ മുത്തശ്ശിയുടെ അടുത്ത് തിരിച്ചെത്തി. “മുത്തശ്ശി, ആ മരം നിറയെ കിളികളും അണ്ണാറക്കണ്ണൻമാരുമാണ്. പക്ഷെ കഥയൊന്നും പറയുന്നില്ല. ഞങ്ങൾക്ക് ഒന്നും മനസ്സിലായില്ല.”
മുത്തശ്ശി ചിരിച്ചു. “നല്ല നിരീക്ഷണം. അതൊരു നല്ല തുടക്കമാണ്. പക്ഷെ കഥകൾ കേൾക്കാൻ നമ്മൾ കുറച്ചുകൂടി ആഴത്തിൽ നോക്കണം. ഒരു മരം എങ്ങനെയാണ് ഇത്രയും വലുതായത് എന്ന് നിങ്ങൾ എപ്പോഴെങ്കിലും ചിന്തിച്ചിട്ടുണ്ടോ? ഒരു ചെറിയ വിത്തിൽ നിന്ന് എങ്ങനെയാണ് ഈ ഭീമാകാരൻ ഉണ്ടായത്?”

മുത്തശ്ശി ഒരു പഴയ പുസ്തകം എടുത്തു. അതിൽ സസ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചും മരങ്ങളെക്കുറിച്ചുമുള്ള മനോഹരമായ ചിത്രങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. “ഇതൊരു ആൽമരത്തിൻ്റെ ജീവിതചക്രമാണ്. ഒരു ചെറിയ ആൽവിത്ത്, ഒരു കിളിയുടെ വയറ്റിലൂടെയോ കാറ്റിലൂടെയോ എവിടെയെങ്കിലും എത്തുന്നു. അനുകൂല സാഹചര്യങ്ങളിൽ അത് മുളപൊട്ടുന്നു. പതിയെപ്പതിയെ അത് വളർന്ന് വലുതാകുന്നു. അതിൻ്റെ വേരുകൾ മണ്ണിലേക്ക് ആഴത്തിൽ ഇറങ്ങിച്ചെന്ന് വെള്ളവും പോഷണങ്ങളും വലിച്ചെടുക്കുന്നു. സൂര്യപ്രകാശത്തെ ഉപയോഗിച്ച് അത് സ്വന്തമായി ആഹാരം ഉണ്ടാക്കുന്നു.”

മായയും റോഹനും അത്ഭുതത്തോടെ കേട്ടിരുന്നു. ഒരു ചെറിയ വിത്തിൽ നിന്ന് ഇത്രയും വലിയൊരു മരം ഉണ്ടാകാൻ എത്രകാലമെടുക്കും? അത് കേവലം ഒരു മരം മാത്രമല്ല, ഒരു വലിയ ജീവൻ്റെ പാഠപുസ്തകമാണെന്ന് അവർക്ക് തോന്നി.
“ഈ മരം നൂറുകണക്കിന് വർഷങ്ങളായി ഇവിടെയുണ്ടെന്ന് മുത്തശ്ശി പറഞ്ഞല്ലോ,” മായ പറഞ്ഞു. “അതിനർത്ഥം അത് ഒരുപാട് കാര്യങ്ങൾ കണ്ടിട്ടുണ്ടാവുമല്ലേ? പല തലമുറകൾക്ക് അത് തണൽ നൽകിയിട്ടുണ്ടാകും.”
“തീർച്ചയായും,” മുത്തശ്ശി പറഞ്ഞു. “ഓരോ വർഷവും അത് വലുതാകുന്നു, പുതിയ ഇലകൾ വരുന്നു, പൂക്കളുണ്ടാകുന്നു, കായ്കൾ വിളയുന്നു. അതിലൂടെ അത് ഭൂമിയുടെ ചരിത്രത്തിൻ്റെ ഭാഗമാകുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ മാറ്റങ്ങൾക്കും മനുഷ്യൻ്റെ ജീവിതത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾക്കും അത് സാക്ഷിയാകുന്നു.”

അവർക്ക് പുതിയൊരു താൽപ്പര്യം തോന്നി. അടുത്ത ദിവസം അവർ അമ്പലമുറ്റത്തെ ആൽമരത്തിൻ്റെ അടുത്ത് വീണ്ടും പോയി. ഇത്തവണ അവർ കുറച്ചുകൂടി സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ചു.
“നോക്കൂ മായ, ഈ വേരുകൾ നോക്കൂ,” റോഹൻ ഒരു വേരിലേക്ക് ചൂണ്ടിപ്പറഞ്ഞു. “ഇവ മണ്ണിലേക്ക് മാത്രമല്ല, മുകളിലേക്കും വളരുന്നുണ്ടല്ലോ. ഒരുപാട് വേരുകൾ താഴേക്ക് തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നു.”
മായ ശ്രദ്ധിച്ചു. ആൽമരത്തിൻ്റെ മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് ഇറങ്ങിവരുന്ന ഏരിയൽ വേരുകൾ മണ്ണിൽ തട്ടി വീണ്ടും വേരുകളായി മാറുന്നു. ഇത് മരത്തിന് കൂടുതൽ ബലവും താങ്ങും നൽകുന്നു, കൂടുതൽ സ്ഥലത്തേക്ക് പടരാൻ സഹായിക്കുന്നു.
“അത് അതിൻ്റെ ‘താങ്ങുവേരുകൾ’ ആണ്,” മായ ഓർത്തു. “പുസ്തകത്തിൽ കണ്ടിട്ടുണ്ട്. മരത്തിന് കൂടുതൽ താങ്ങും ഉറപ്പും നൽകാൻ വേണ്ടിയാണത്. എത്ര ബുദ്ധിപൂർവമായാണ് പ്രകൃതി കാര്യങ്ങൾ ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നത്!”

അവർ ആൽമരത്തെക്കുറിച്ച് കൂടുതലറിയാൻ ഗ്രാമത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രായം ചെന്ന ആളായ ഗോവിന്ദൻ മാമനെ കണ്ടു. ഗോവിന്ദൻ മാമൻ ചെറുപ്പത്തിൽ ആൽമരച്ചുവട്ടിൽ കളിച്ചിരുന്ന കഥകൾ പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ മുത്തച്ഛൻ പറഞ്ഞ കഥകൾ പോലും ആൽമരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതായിരുന്നു.
“ഈ ആൽമരം ഒരുപാട് കാലമായി ഈ ഗ്രാമത്തിനുണ്ട് എൻ്റെ കുട്ടികളേ,” ഗോവിന്ദൻ മാമൻ പറഞ്ഞു. “സ്വാതന്ത്ര്യസമരകാലത്ത് ഇവിടെ രഹസ്യയോഗങ്ങൾ നടന്നിട്ടുണ്ട്. പല പ്രധാന തീരുമാനങ്ങളും ഇവിടെ വെച്ചാണ് എടുത്തിട്ടുള്ളത്. ഗ്രാമത്തിലെ ഉത്സവങ്ങൾക്ക് കൊടിയേറ്റം നടക്കുന്നത് ഈ മരച്ചുവട്ടിൽ നിന്നാണ്. ആരുടെ വീട്ടിലെ കല്യാണത്തിനും മരണത്തിനും ഈ മരം ഒരു സാക്ഷിയാണ്. എത്രയോ തലമുറകളെ ഇത് തണൽ നൽകി സംരക്ഷിച്ചു.”

മായാനന്ദിനിയും റോഹനും അത്ഭുതത്തോടെ കേട്ടുനിന്നു. ഒരു മരം എങ്ങനെയാണ് ഇത്രയധികം കാര്യങ്ങൾക്ക് സാക്ഷിയാകുന്നത്? അത് ഒരു ജീവനുള്ള ചരിത്രപുസ്തകം പോലെ തോന്നി. ഗ്രാമത്തിൻ്റെ ഓരോ ചലനവും ഈ മടിയാത്ത സാക്ഷി കണ്ടിരിക്കുന്നു.
അവർ ആൽമരച്ചുവട്ടിൽ പോയിരുന്നു. അവർ മരത്തെ ഒരു പുതിയ കണ്ണോടെ കണ്ടു. അതിൻ്റെ ഓരോ വേരിലും, ഓരോ ശിഖരത്തിലും, ഓരോ ഇലയിലും ഒരുപാട് കഥകൾ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതായി അവർക്ക് തോന്നി. കാറ്റിൽ ഇലകൾ മർമ്മരം പുറപ്പെടുവിക്കുമ്പോൾ, പഴയ കഥകൾ മന്ത്രിക്കുന്നതുപോലെ അവർക്ക് അനുഭവപ്പെട്ടു.
“ഈ മരം എങ്ങനെയാണ് ഈ ഗ്രാമത്തിന് ഇത്രയും പ്രധാനപ്പെട്ടതായത്?” മായ ചോദിച്ചു.
“ഈ മരം ഇവിടെയുള്ളത് കൊണ്ടാണ് ഇവിടെ തണുപ്പും തെളിഞ്ഞ വായുവും കിട്ടുന്നത്,” റോഹൻ പറഞ്ഞു. “കിളികൾക്ക് കൂട് വെക്കാനുണ്ട്, പല ജീവികൾക്കും അഭയമാണ്. ഈ മരം ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ഈ അമ്പലമുറ്റം ഇത്രയും മനോഹരമാകില്ലായിരുന്നു.”
അവർ ആഴത്തിൽ ശ്വാസമെടുത്ത് നോക്കി. ആൽമരച്ചുവട്ടിലെ കാറ്റിന് ഒരു പ്രത്യേക തണുപ്പുണ്ടായിരുന്നു. നഗരത്തിലെ ചൂടിൽ നിന്ന് തീർത്തും വ്യത്യസ്തമായ ഒരനുഭവം.

ഒരു ദിവസം വലിയൊരു കാറ്റുവീശി. അതിരൂക്ഷമായ കാറ്റിൽ ആൽമരത്തിൻ്റെ ഒരു വലിയ ശിഖരം ഒടിഞ്ഞുവീണു. ഗ്രാമക്കാർക്ക് വിഷമമായി. പലരും ആൽമരത്തിൻ്റെ ഭാവി എന്താകുമെന്നോർത്ത് ആശങ്കപ്പെട്ടു. മായയും റോഹനും ആൽമരത്തിനടുത്തുപോയി നിന്നു. അവർക്ക് സങ്കടം തോന്നി.
“നമുക്ക് എന്തുചെയ്യാനാകും?” റോഹൻ ചോദിച്ചു. “ഇത്രയും പഴക്കമുള്ള ഒരു മരം, അത് നശിച്ചുപോകാമോ?”
“നമുക്ക് ഗ്രാമക്കാരോട് സംസാരിക്കാം,” മായ പറഞ്ഞു. “ഈ മരം നമ്മുടെ എല്ലാവരുടെയും സ്വത്താണ്. നമുക്കതിനെ ശുശ്രൂഷിക്കണം. അതിൻ്റെ കഥ നമ്മൾ എല്ലാവരും അറിയണം.”
അവർ ഗ്രാമത്തിലെ യുവജനങ്ങളോടും മറ്റു മുതിർന്നവരോടും സംസാരിച്ചു. ആൽമരത്തെ എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കാം എന്നതിനെക്കുറിച്ച് അവർ തങ്ങളുടെ പുതിയ അറിവുകൾ പങ്കുവെച്ചു. മരത്തിൻ്റെ പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ചും അതിൻ്റെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചും അവർ വാചാലരായി.

ഗ്രാമക്കാർ അവരുടെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധിച്ചു. കുട്ടികളുടെ കൗതുകവും സ്നേഹവും കണ്ടപ്പോൾ അവർക്കും ഉന്മേഷമായി. അവരൊരുമിച്ച് ഒടിഞ്ഞ ശിഖരങ്ങൾ മാറ്റി, മരത്തിന് ആവശ്യമായ പരിചരണം നൽകി. അത് ഒരു കൂട്ടായ പ്രവർത്തനമായിരുന്നു. ആൽമരത്തെ ശുശ്രൂഷിക്കുമ്പോൾ അവർക്ക് ഒരുമയുടെയും പരസ്പര സഹായത്തിൻ്റെയും സന്തോഷം തോന്നി. മരം വീണ്ടും തളിർത്ത് വളരുമെന്ന് അവർക്ക് വിശ്വാസമുണ്ടായി.

വൈകുന്നേരം അവർ മുത്തശ്ശിയുടെ അടുത്ത് ചെന്നു. അവരുടെ മുഖത്ത് ക്ഷീണമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും സന്തോഷവും അഭിമാനവും തിളങ്ങിനിന്നു.
“മുത്തശ്ശി, ഞങ്ങൾ ആൽമരത്തിൻ്റെ കഥ കണ്ടെത്തി,” മായ പറഞ്ഞു. അവളുടെ ശബ്ദത്തിൽ പുതിയൊരു തിളക്കമുണ്ടായിരുന്നു.
“അത് ഒരുപാട് കാലം ജീവിച്ച ഒരു മരം മാത്രമല്ല,” റോഹൻ കൂട്ടിച്ചേർത്തു. “അതൊരു കൂട്ടായമയുടെ പ്രതീകമാണ്. ഒരുപാട് ജീവികൾക്ക് അത് തണലും വീടും നൽകുന്നു. ഒരു ചെറിയ വിത്തിൽ നിന്ന് തുടങ്ങി അത് വളർന്നു വലുതാകുന്നു, ഒരുപാട് കാര്യങ്ങൾക്ക് അത് സാക്ഷിയാകുന്നു. ചരിത്രത്തിനും പ്രകൃതിക്കും മനുഷ്യനും ഒരുപോലെ പ്രാധാന്യമുള്ള ഒരു ജീവിയാണ് അത്.”
“ഈ മരം ഇവിടെയുള്ളത് കൊണ്ടാണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലെ പല കാര്യങ്ങളും ഇങ്ങനെയായതെന്ന് ഞങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കി,” മായ പറഞ്ഞു. “പ്രകൃതിയെയും ചരിത്രത്തെയും മനസ്സിലാക്കാൻ ഇത് ഞങ്ങളെ സഹായിച്ചു. ഞങ്ങൾക്ക് ഇതിനോട് ഒരുപാട് ഇഷ്ടം തോന്നി. ഇതിനെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് നമ്മുടെ കടമയാണെന്നും ഞങ്ങൾ പഠിച്ചു.”

മുത്തശ്ശി സന്തോഷത്തോടെ ചിരിച്ചു. അവരുടെ കണ്ണുകളിൽ സ്നേഹം നിറഞ്ഞു. “എൻ്റെ കുട്ടികളേ, നിങ്ങൾ ശരിയായ പാതയിലാണ്. പ്രകൃതിയിലെ ഓരോ ജീവജാലവും, ഓരോ പാറക്കല്ലും, ഓരോ തുള്ളി വെള്ളവും അതിൻ്റേതായ ഒരു കഥ പറയുന്നുണ്ട്. നമ്മൾ ശ്രദ്ധിച്ച് നോക്കിയാൽ ആ കഥകൾ കേൾക്കാൻ കഴിയും. നിങ്ങൾ ആൽമരത്തിൻ്റെ കഥ മാത്രമല്ല, അതിലൂടെ ക്ഷമയെക്കുറിച്ചും, സഹകരണത്തെക്കുറിച്ചും, പ്രകൃതിയോടുള്ള സ്നേഹത്തെക്കുറിച്ചും പഠിച്ചു. അതുപോലെ, ഒരു ചെറിയ ആശയം പോലും ഒരു വലിയ മാറ്റത്തിന് തുടക്കമാകുമെന്നും നിങ്ങൾ കാണിച്ചുതന്നു. അതാണ് ഏറ്റവും വലിയ പാഠം.”

മായാനന്ദിനിയും റോഹനും ഉറങ്ങാൻ കിടന്നു. ആൽമരത്തിൻ്റെ വലിയ നിഴലിൽ, അവർക്ക് ലോകത്തിലെ ഓരോ ചെറിയ കാര്യത്തിനും അതിൻ്റേതായ പ്രാധാന്യമുണ്ടെന്ന് തോന്നി. ഒരു വിത്തിൽ നിന്ന് ഒരു വലിയ മരം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, ചെറിയ ശ്രദ്ധയും കൗതുകവും ഒരുപാട് വലിയ അറിവുകളിലേക്കും സ്നേഹത്തിലേക്കും നയിക്കുമെന്ന് അവർ മനസ്സിലാക്കി. അവരുടെ അവധിക്കാലം വെറുതെയായില്ല, മറിച്ച് അറിവിൻ്റെയും സ്നേഹത്തിൻ്റെയും ഒരു വലിയ പാഠശാലയായി മാറി.

സദാ സമയവും നമുക്ക് ചുറ്റുമുണ്ട് കഥകൾ. അവയെ കണ്ടെത്താനുള്ള കൗതുകവും ക്ഷമയും നമുക്കുണ്ടായിരിക്കണം. പ്രകൃതിയിലെ ഓരോ ജീവജാലത്തിനും, ചരിത്രത്തിലെ ഓരോ ഏടിനും പറയാൻ അതിൻ്റേതായൊരു കഥയുണ്ട്. ശ്രദ്ധയോടെ നോക്കുകയും കേൾക്കുകയും ചെയ്താൽ ആ കഥകൾ നമ്മെ പല പാഠങ്ങളും പഠിപ്പിക്കും. അത് നമ്മളെ കൂടുതൽ സ്നേഹമുള്ളവരും, ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളവരും, ജിജ്ഞാസയുള്ളവരുമാക്കും.